Mühasibatı yeni öyrənirsinizsə və ya biznes sahibi kimi maliyyə hesabatlarını daha yaxşı başa düşmək istəyirsinizsə, beş əsas anlayışdan başlamaq faydalıdır: aktiv, öhdəlik, kapital, gəlir və xərc. Bu yazı yeni başlayan mühasiblər, tələbələr və sahibkarlar üçündür. Təriflər Maliyyə Hesabatlarının Beynəlxalq Standartları (MHBS, ingiliscə IFRS) üzrə Konseptual Çərçivəyə əsaslanır.
Konseptual Çərçivə nədir?
IFRS Fondunun məlumatına görə, MHBS Konseptual Çərçivəsi maliyyə hesabatlılığının əsas anlayışlarını müəyyən edir. O, standartların ardıcıl olmasına və heç bir standart tətbiq olunmayan hallarda şirkətlərin uçot siyasəti hazırlamasına kömək edir. Aktiv, öhdəlik, kapital, gəlir və xərc anlayışlarının tərifləri də bu çərçivədə verilir.
Aktiv nədir?
Konseptual Çərçivəyə görə aktiv — müəssisənin keçmiş hadisələr nəticəsində nəzarət etdiyi cari iqtisadi resursdur. İqtisadi resurs isə iqtisadi fayda gətirmə potensialı olan hüquqdur.
Tərifi üç sualla yoxlamaq olar:
- Bu, iqtisadi fayda gətirmə potensialı olan hüquqdurmu?
- Müəssisə ona nəzarət edirmi?
- O, keçmiş hadisələr nəticəsində yaranıb və hazırda mövcuddurmu?
Məsələn, şirkətin bank hesabındakı pul vəsaiti bu suallara "bəli" cavabı verir. Tərifdə üç açar ifadə var: "nəzarət", "keçmiş hadisələr" və "cari". Ona görə gələcəkdə əldə etməyi yalnız planlaşdırdığınız resurs hələ aktiv deyil.
Öhdəlik və kapital nədir?
Öhdəlik — müəssisənin keçmiş hadisələr nəticəsində iqtisadi resursu ötürmək üzrə cari vəzifəsidir. Məsələn, şirkət bankdan kredit alıbsa, pulu artıq alıb (keçmiş hadisə) və indi onu qaytarmaq vəzifəsi var. Eyni məntiqlə, hələ yalnız planlaşdırılan alış öhdəlik yaratmır, çünki ortada keçmiş hadisə yoxdur.
Kapital — müəssisənin bütün öhdəlikləri çıxıldıqdan sonra aktivlərində qalan paydır. Buna görə kapitalı anlamaq üçün əvvəlcə aktivləri və öhdəlikləri bilmək lazımdır.
Gəlir və xərc: kapitalı nə dəyişir?
Gəlir — kapitalın artmasına səbəb olan aktiv artımı və ya öhdəlik azalmasıdır; kapital sahiblərinin qoyuluşları buraya daxil deyil.
Xərc — kapitalın azalmasına səbəb olan aktiv azalması və ya öhdəlik artımıdır; kapital sahiblərinə edilən bölgülər buraya daxil deyil.
Tərifləri sadə nümunələrlə belə anlamaq olar:
- Müştəriyə xidmət göstərdiniz və haqqı dərhal bank hesabınıza daxil oldu: aktiv artdı, öhdəlik dəyişmədi, kapital artdı — bu, gəlirdir.
- Təsisçi şirkətə kapital qoyuluşu kimi əlavə pul qoydu: aktiv və kapital artdı, amma bu, gəlir deyil, çünki tərif kapital sahiblərinin qoyuluşlarını istisna edir.
- İşçilərə bu ay üçün əmək haqqı hesablandı, amma hələ ödənilmədi: öhdəlik artdı, kapital azaldı — bu, xərcdir.
İkinci nümunə vacib bir məqamı göstərir: şirkətə pulun daxil olması həmişə gəlir demək deyil.
| Anlayış | Qısa tərif (Konseptual Çərçivə üzrə) |
|---|---|
| Aktiv | Keçmiş hadisələr nəticəsində müəssisənin nəzarət etdiyi cari iqtisadi resurs |
| Öhdəlik | Keçmiş hadisələr nəticəsində iqtisadi resursu ötürmək üzrə cari vəzifə |
| Kapital | Bütün öhdəliklər çıxıldıqdan sonra aktivlərdə qalan pay |
| Gəlir | Kapitalı artıran aktiv artımı və ya öhdəlik azalması (kapital sahiblərinin qoyuluşları istisna olmaqla) |
| Xərc | Kapitalı azaldan aktiv azalması və ya öhdəlik artımı (kapital sahiblərinə edilən bölgülər istisna olmaqla) |
1C ilə işləyənlər üçün qısa qeyd
Bu anlayışlar mühasibat proqramlarında işləyərkən də qarşınıza çıxır. 1C şirkətinin məlumatına görə, 1C:Enterprise 8 proqramlar sistemi texnoloji platformadan (nüvədən) və onun əsasında hazırlanmış tətbiqi həllərdən — "konfiqurasiyalardan" — ibarətdir. Sistem istehsal və ticarət müəssisələrinin, büdcə və maliyyə təşkilatlarının işini avtomatlaşdırmaq, o cümlədən bir neçə hesablar planı ilə mühasibat uçotu aparmaq üçün istifadə olunur.
Proqramı öyrənməyə başlamazdan əvvəl bu beş anlayışı möhkəmləndirmək proqramdakı əməliyyatların mənasını anlamağı asanlaşdırır.
Qısa yekun
- Aktiv — müəssisənin keçmiş hadisələr nəticəsində nəzarət etdiyi cari iqtisadi resursdur.
- Öhdəlik — keçmiş hadisələr nəticəsində iqtisadi resursu ötürmək üzrə cari vəzifədir.
- Kapital — bütün öhdəliklər çıxıldıqdan sonra aktivlərdə qalan paydır.
- Gəlir kapitalı artırır, xərc isə azaldır; sahiblərin qoyuluşları və onlara edilən bölgülər bu təriflərə daxil deyil.
- 1C:Enterprise 8 texnoloji platformadan və onun əsasında hazırlanmış konfiqurasiyalardan ibarətdir.
Estavor Akademiyada mühasibat uçotu və 1C kursları yalnız onlayn keçirilir — fərdi və ya qrup formatında. Sualınız varsa, WhatsApp-a yazın: +994 77 754 10 12.
📚 Mənbələr
Digər məqalələr
Dil səviyyələri: A1-dən C2-yə nə deməkdir? (ingilis və rus dili)
A1, B2, C1 nə deməkdir? CEFR dil səviyyələri və rus dili üzrə TORFL (TRKİ) səviyyələrinin uyğunluğu — ingilis və rus dili öyrənənlər üçün.
Excel-də hər kəsin bilməli olduğu 6 alət
XLOOKUP necə işləyir, VLOOKUP-un əsas qaydası nədir? SUMIF, IF, PivotTable və Flash Fill — Excel-də gündəlik işi asanlaşdıran 6 alət.